خدا مىداند چه عذابى است ؟ حال نشئهء آخرت ما از همهء حالات سابقه بدتر و وحشتناك‌تر است ؛ روزِ بُروز حقايق است ؛ روز كشف سراير است ؛ روز تجسم اعمال و اخلاق است ؛ روز رسيدن به حساب است ؛ روز ذلت در مواقف است . اين هم حال قيامت . و اما حال جهنم ، كه بعد از قيامت است ، آن هم معلوم است . از جهنم خبرى مىشنوى ! عذاب جهنم فقط آتشش نيست ؛ يك در هولناكى از آن به چشمت باز شود كه اگر در اين عالَم باز شود تمام اهل آن از وحشت هلاك شوند ؛ و همين‌طور يك در آن به گوشت باز شود و يكى به بينىات باز شود كه هر يك از آنها اگر به اهل اين عالم باز شود ، از شدت عذاب آن هلاك شوند . يكى از علماى آخرت گويد كه همان‌طور كه حرارت جهنم در كمال شدت است ، سرماى آن هم در كمال شدت است . خداى تعالى قادر است جمع بين سرما و گرما را بنمايد « 1 » . اين هم حال آخر كارت . پس ، كسى كه اوّل امرش عدمى است غير متناهى ، و از وقتى كه پا به عرصهء وجود مىگذارد جميع تطوراتش زشت و نازيباست و تمام حالاتى كه بر او رخ مىدهد خجالت‌آور است ، و دنيا و برزخ و آخرتش هر يك از ديگرى فجيع‌تر و مفتضح‌تر است ، آيا به چه چيز تكبّر مىكند ؟ با چه كمال و جمالى افتخار مىنمايد ؟ پس ، معلوم شد كه تكبّر نيست مگر از غايت جهل و نادانى ! هر كس جهلش بيشتر و عقلش ناقص‌تر است ، كبرش بيشتر است . هر كس علمش بيشتر و روحش بزرگ‌تر و

--> ( 1 ) - الفتوحات المكّية ، ج 1 ، ص 297 .